Składniki ziół mające znaczenie w kosmetyce

Organizm każdej rośliny składa się z wielu związków chemicz­nych często o skomplikowanej budowie. W związku z procesami przemiany materii zachodzącymi w roślinie powstają w niej węglo­wodany, węglowodory, białka, tłuszcze i inne składniki potrzebne roślinie do życia. Różnorodność związków organicznych tworzących się w żywej roślinie jest wielka. Pewna część tych związków wystę­puje w postaci niezmienionej również w surowcu zielarskim. Nie­które z nich są korzystne dla organizmu ludzkiego lub zwierzęcego, inne natomiast nie. Związki te określa się mianem substancji czyn­nych. Działanie tych substancji na ustrój uzależnione jest od ich budowy chemicznej. Jeden lub kilka z tych związków może działać w przewidzianym przez nas kierunku, inne mogą działać synergistycznie, a reszta — bez wyraźnego działania — będzie stanowiła tzw. związki balastowe. Do głównych składników zawartych w ziołach stosowanych w ko­smetyce należą: azuleny, związki krzemu, pektyny, saponiny, anty­biotyki, związki flawonowe, garbnikowe, śluzowe, substancje estrogenne, witaminowe.

Antybiotyki. Ostatnie badania wykazały, że antybiotyki są wy­twarzane nie tylko przez organizmy niższe, jak pleśnie (penicylina), mchy, ale także przez rośliny kwiatowe. Związki te działają bakte­riobójczo i bakteriostatycznie. Działają one nie tylko na różne mi­kroorganizmy chorobotwórcze dla samej rośliny, ale również na bakterie groźne dla człowieka, jak gronkowce czy paciorkowce. Obec­nością antybiotyków można tłumaczyć znane od dawna fakty sku­tecznego działania ziołowych przemywań, okładów czy kąpieli. Ło­pian np. zawiera krystaliczny laktonowy związek bardzo czynny, szczególnie przeciw gronkowcom. Już w rozcieńczeniu 1 : 14 500 ha­muje in vitro ich wzrost. W kosmetyce używa się surowców zawierających związki antybiotyczne jako składników masek ziołowych oraz w postaci soku ze świeżych roślin lub wyciągu z surowca zielarskiego. Związki antybiotyczne zawierają: łopian, babka, chmiel, jaskółcze ziele, kocanka, jałowiec i inne.

Azuleny. Są to dwupierścieniowe i półtoraterpenowe węglowo­dory, wchodzące w skład niektórych olejków lotnych. Wykazały one w naparach i maskach, stosowanych na skórę i błony śluzowe, wła­ściwości przeciwzapalne dzięki zdolnościom zwężania włosowatych naczyń krwionośnych (krwawnik, piołun, rumianek rzymski i zwy­kły). W roślinach występują w formie związanej jako proazuleny, które pod wpływem podwyższonej temperatury stają się azulenami (np. przy przyrządzaniu naparów). Również na skutek działania kwa­sami ulegają rozpadowi, uwalniając właściwy azulen barwy niebie­skiej, fioletowej lub zielonkawej. Jednym z najważniejszych azule­nów jest chamazulen. Aktywność chamazulenu jest znaczna. Działa on już w rozcieńczeniu 0,0005%.

Surowce azulenowe zawierają i inne aktywne związki, jak pinen, alkohol, eugenol w tataraku (odkażający i drażniący — stosowany przy wypadaniu włosów i łupieżu), fitosterole — w rumianku (o właściwościach przeciwzapalnych). Wszystkie zioła zawierające w swym składzie chemicznym azule­ny wykazują działanie przeciwzapalne, bakteriobójcze, bakteriostatyczne, przeciwalergiczne, zmniejszają obrzęki. W kosmetyce surowce azulenowe (rumianek, krwawnik) stosuje 100 się jako składniki masek ziołowych, napary do przemywań skóry w celach dezynfekcyjnych i łagodzących. Wyciągi z rumianku uży­wane są jako składniki wielu preparatów kosmetycznych (płynów, mleczek, kremów, szamponów, past, eliksirów do ust). Spirytusowy wyciąg rumianku pod nazwą azulan w odpowiednim rozcieńczeniu ma podobne zastosowanie jak napar. Wyciągi azulenowe zalecane są ponadto do przemywań i okładów przy trudno gojących się ranach, po oparzeniach promieniami sło­necznymi lub lampą kwarcową, leczeniu stanów zapalnych jamy ustnej i gardła oraz jako środek napotny, moczopędny, a także jako lek przy schorzeniach przewodu pokarmowego.

Hormony roślinne. Znaczenie hormonów roślinnych nie zostało jeszcze dokładnie zbadane, wiadomo jednak, że pełnią one rolę kata­lizatorów i działają podobnie do hormonów ludzkich. Jako przykład mogą posłużyć hormony o działaniu zbliżonym do estrogenów znaj­dujące się np. w szałwii, nagietku, lipie. Cholina (pokrewna acetylo­cholinie), która pobudza nerwy układu przywspółczulnego, znajduje się w mniszku, dziurawcu, pokrzywie, ma tylko działanie 1000 razy słabsze od acetylocholiny. Histamina, która spełnia rolę miejscowego hormonu krążeniowego w ustroju ludzkim, znajduje się we włosach parzących pokrzywy. Pektyny. Są to rozpuszczające się w wodzie wielocukry, dające roztwory koloidalne i tworzące galaretki. Najbogatszym źródłem pektyn są niektóre owoce i korzenie, np. jabłka, cytryny, pomarań­cze, buraki, śliwki, morele, porzeczki.Działanie pektyn podobne jest do działania śluzów (występują jako sole wapniowe i magnezowe), jest łagodzące, przeciwzapalne, powlekające.

Saponiny. Występują tylko w świecie roślinnym jako bezazotowe związki organiczne o charakterze glikozydów — z wodą tworzą roz­twory koloidalne, przy skłóceniu pienią się; zwiększają przepuszczal­ność błon komórkowych, obniżają napięcie powierzchniowe, ułatwia­ją wchłanianie i wydzielanie trudno rozpuszczalnych związków (mydlnica, liście pierwiosnka, fiołek trójbarwny). Saponiny podane pozajelitowo są szkodliwymi truciznami, ponie­waż hemolizują czerwone ciałka krwi. W małych ilościach podawane są jako leki wykrztuśne oraz, dzięki zdolności łączenia się z chole­sterolem, jako leki moczopędne i zapobiegające kamicy żółciowej. W kosmetyce zioła zawierające saponiny są składnikami masek ziołowych rozmiękczających, ułatwiających — dzięki saponinom — wprowadzenie do skóry innych związków chemicznych znajdujących się w ziołach. W przemyśle kosmetycznym saponiny służą do produkcji szampo­nów bez mydła oraz mydełek do zębów.

Witaminy. Witaminy są syntetyzowane głównie przez świat roślin­ny oraz zwierzęcy i dlatego muszą być dostarczane ustrojowi ludzkiemu z zewnątrz. Naturalną drogą, którą człowiek otrzymuje wita­miny, jest pożywienie. W środkach spożywczych występują zarówno gotowe witaminy, jak i związki będące prowitaminami. Powszechność występowania witamin w przyrodzie znacznie ułatwia ich prawidło­we dostarczenie organizmowi człowieka. Bogatym źródłem witamin oraz różnego rodzaju mikroelementów są zioła. Poniższy wykaz ilustruje pokrótce znaczenie witamin oraz związ­ków o podobnym działaniu dla organizmu człowieka i zaznajamia z ziołami, które zawierają większe ich ilości.

Witamina A (askeroftol) W roślinach występuje w postaci karotenów, czyli nienasyconych węglo­wodorów, biorących udział w fotosyntezie. Z karotenów organizm człowieka syntetyzuje witaminę A (w wątrobie). Witamina A ma wpływ na naskórek. Nie­dobór jej powoduje wysuszenie błon śluzowych i nieprawidłowe rogowacenie naskórka (szczególnie w obrębie mieszków włosowych), wysuszenie skóry (za­nikają gruczoły łojowe i potowe, skóra staje się sucha). Witamina A odgrywa też ważną rolę w regeneracji purpury wzrokowej i w wytwarzaniu rodopsyny koniecznej do widzenia o zmierzchu — zapobiega hemeralopii (tzw. kurzej ślepocie).

Witamina ta rozpuszcza się w tłuszczu, łatwo się utlenia. Wskazania do stosowania: nadmierna suchość skóry, zaburzenia rogowacenia naskórka, choroby włosów i paznokci związane z nieprawidłowym ich wzrostem (kruchość, łamliwość), łojotok, trądzik, rogowacenie starcze, łu­szczyca, odmrożenia, oparzenia.Witaminę A zewnętrznie stosuje się jako doda­tek do kremów i maści w przypadku suchej, podrażnionej skóry, przy pielęgno­waniu stóp itp. Witaminę A zawierają: dzika róża, kozieradka, nagietek, pokrzy­wa zwyczajna, owoc jarzębiny, bez czarny, babka zwyczajna, marchew, pie­truszka zielona, pomidory, kapusta włoska, szpinak, sałata itd. Witamina A znajduje się w następujących produktach zwierzęcych: tranie, wątrobie woło­wej, maśle, żółtku jaj, twarogu, mleku. Witamina D Istnieje zespół witamin D (D2, D3, D4, D5, D,), czyli związków mających działanie witaminy D — o różnym stopniu aktywności biologicznej. Najważ­niejsze z nich to D2 i D3.

Witamina D reguluje gospodarkę wapniowo fosforową i węglowodanową w ustroju; należy do grupy steroli. Konieczna do prawidłowej funkcji przytarczyc, wpływa na równowagę kwasowo zasadową w organizmie. Brak jej prowadzi do powstawania krzywicy. W roślinach występują również prowi­taminy: ergosterole, które przy naświetlaniu promieniami nadfioletowymi dają witaminę D2, czyli kalcyferol. Stałym składnikiem ludzkiej skóry jest dehydrocholesterol, który pod wpływem promieni nadfioletowych przechodzi w witaminę D3. W ustroju witamina ta powstaje pod wpływem naświetlania dehydrocholesterolu obecnego w skórze. Witamina D rozpuszcza się w tłustych olejach roślinnych i alkoholu, nie rozpuszcza się w wodzie. Jest odporna na działanie temperatury. Wskazania do stosowania: krzywica, zaburzenia w kostnieniu, zaburzenia w gospodarce wapniowej, próchnica zębów, trądzik, łuszczyca, cho­roby alergiczne. Witaminę D zawierają: kozieradka i marchew.

Witamina E (tokoferol) Witamina E wpływa na rozwój narządów płciowych. Brak witaminy E powoduje bezpłodność oraz osłabia działanie witaminy A. Witamina E ma znaczenie w chorobach tkanki łącznej, w troficznych zaburzeniach skóry, wło­sów i paznokci. Obniża ciśnienie krwi i rozszerza naczynia skóry. Rozpuszcza się w tłuszczach i alkoholu. Nie rozpuszcza się w wodzie. Odporna na dzia­łanie wysokiej temperatury. W organizmie odgrywa rolę ochrony przed nad­miernym utlenianiem witamin A i C, karotenów i nienasyconych kwasów tłuszczowych. Otrzymuje się z kiełków pszenicy lub syntetycznie. Wskazania do stosowania: trądzik (pospolity i różowaty), tro­ficzne zaburzenia skóry, włosów i paznokci, źle gojące się owrzodzenia. Skład­nik kremów Witaminowych. Witaminę E zawierają: kiełki nasion zbożowych, algi, kwiaty lipy, owoce dzikiej róży, marchew (ilość śladowa). Witamina K Witamina K warunkuje prawidłową krzepliwość krwi. Niedobór prowadzi do obniżenia protrombiny w surowicy krwi i do skazy krwotocznej. Rozpu­szczalna w tłuszczach. Jest syntetyzowana w przewodzie pokarmowym. Wskazania do stosowania: skaza krwotoczna oraz jako dodatek do dużych dawek witaminy A. Witaminę K zawierają: pokrzywa, róża dzika, babka zwyczajna, rdest ptasi, szpinak, kalafior, kapusta, pomidory.

Witamina C (kwas askorbinowy) Kwas askorbinowy ma działanie odtruwające i odczulające, uszczelnia na­czynia krwionośne, wzmaga odporność organizmu. Witamina C reguluje czyn­ność wewnątrzwydzielniczą. Działa przeciwalergicznie, co polega na uszczel­nianiu śródbłonków naczyniowych, znosi wpływ histaminy przez histaminazę, poprawia czynności tkanki łącznej. Zmniejszenie jej poziomu powoduje uszko­dzenie naczyń włosowatych, które stają się kruche, łatwo przepuszczalne, skóra gorzej ukrwiona łatwiej ulega zakażeniom, ropieniu. Rozpuszcza się w wodzie, trudniej w alkoholu, nie rozpuszcza w tłuszczach. Witamina C łatwo ulega rozkładowi (szczególnie w środowisku zasadowym), niszczy ją ogrzewanie i promienie nadfioletowe. Wskazania do stosowania: stany krwotoczne (stosuje się razem z witaminą P — glikozydami flawonowymi), przebarwienia skórne, stany aler­giczne, choroby tkanki łącznej, ropne zapalenie skóry, schorzenia naczyń wło­sowatych. Witaminę C zawierają: wszystkie owoce, zielone pędy roślin. Szczególnie dużo zawierają jej: czarna porzeczka, owoc dzikiej róży, nać zie­lonej pietruszki, chrzan, igliwie sosny, rumianek, bez czarny, owoc jarzębiny, pokrzywa zwyczajna, truskawki, owoc czarnej jagody.

Witamina P (citrin) Nazwą tą została objęta grupa pokrewnych związków należących do flawonoidów (glikozydy flawonowe — hesperydyna i rutyna). Witamina P reguluje przepuszczalność naczyń krwionośnych, wzbogacając działanie witaminy C. Uszczelnia i zmniejsza łamliwość naczyń krwionośnych, dzięki czemu działa przeciwzapalnie i przeciwkrwotocznie. Wskazania do stosowania: wraz z witaminą C w stanach za­palnych, alergicznych, przy. wybroczynach krwawych, rozszerzonych naczy­niach włosowatych. Witaminę P zawierają: róża dzika, liść poziomki, bez czarny, fiołek trójbarwny, lipa drobnolistna, porzeczki (zwłaszcza czarne), skórka cy­tryny, pomarańcze, głóg. Witamina Bj — tiamina (aneuryna) Reguluje gospodarkę wodną, białkową i węglowodanową. Zawiera siarkę. Niedobór jej powoduje zaburzenia w układzie nerwowym; trawiennym i na­czyniowym. Zwiększone zapotrzebowanie występuje w czasie wytężonej pracy umysłowej i fizycznej, zatruciu sulfamidami, chorobach gorączkowych, alko­holizmie. Niedobór jej wywołuje nieprawidłowe przyswajanie glikozy, co od­bija się ujemnie na systemie nerwowym. Brak jej wywołuje chorobę beriberi.

Niedobór prowadzi do zapalenia nerwów obwodowych, zaburzeń oddychania tkankowego, zaburzeń pracy mię­śnia sercowego i wątroby. Niedobór jej powstaje przy chorobach żołądka i jelit, ostrych chorobach gorączkowych i leczeniu antybiotykami podawanymi do­ustnie. Ulega zniszczeniu w roztworze alkalicznym, trwała — w roztworze kwa­śnym. Rozpuszcza się w wodzie. Mało odporna na działanie wysokiej tem­peratury. Wskazania do stosowania: łojotok, łysienie na tle łojotoku, trą­dzik, łuszczyca, świąd, półpasiec, czyraczność, ropne schorzenia skóry, po­krzywka. Witaminę Bj zawierają: dzika róża, mniszek lekarski, otręby zbożowe, orzechy, migdały, nasiona kminku, mak, anyż, czarnuszka, soczewica, dynia; dużo witaminy Bt znajduje się w drożdżach. Witamina B2 (ryboflawina, laktoflawina) Reguluje procesy przemiany komórkowej i rogowacenia. Niedobór i brak objawia się w pierwszym okresie suchością warg i języka, swędzeniem i pie­czeniem, następnie pękaniem warg i zajadami, wypadaniem włosów. Powstają zmiany łojotokowe w fałdzie nosowopoliczkowym. Rozpuszcza się w wodnym roztworze zasad, słabo w wodzie i spirytusie, nie rozpuszcza się w eterze i benzynie.

Wskazania do stosowania: zapalenie czerwieni warg, zajady, trądzik pospolity, różowaty, schorzenia łojotokowe, zapalenia błon śluzowych jamy ustnej. Zastosowanie zewnętrzne — w kremach. Witaminę B2 zawierają: drożdże, dzika róża, mniszek lekarski, buraki; z produktów zwierzęcych — mleko, jaja, wątroba, ser biały. Najczę­ściej podaje się ją z witaminą PP i Bv Witamina PP (kwas nikotynowy, niacyna) Niacyna wpływa na przemianę wodną w skórze, na proces utleniania, rozszerza naczynia krwionośne, zapobiega zatruciom przy stosowaniu anty­biotyków, ma działanie światłoodczulające. Rozpuszcza się w wodzie, odporna na działanie temperatury, kwasów i alkaloidów. Wskazania do stosowania: liszaj rumieniowaty, rumień sło­neczny, trądzik różowaty, nerwice naczyniowe, pelagra, fotodermatoza. Witaminę PP zawierają: dzika róża, dziurawiec, rumianek, szał­wia lekarska, otręby pszenne, marchew, grzyby borowiki, jagody, ziemniaki, drożdże; z produktów zwierzęcych — wątroba cielęca i nerki.

Witamina B (adermina) Do grupy witamin B6 zaliczamy pirydoksynę, pirydoksal i pirydoksaminę. Witaminy zaliczane do tej grupy spełniają w ustroju szereg ważnych czyn­ności, m.in. wpływają na syntezę kwasów nukleinowych. Witamina B6 stosowana miejscowo ma działanie kwaśne i drażniące na­skórek (10procentowy roztwór wodny). Adermina rozpuszcza się w wodzie i spirytusie. Wskazania do stosowania: łojotokowe zapalenie skóry, wypa­danie włosów, sinica kończyn. Zewnętrznik — w kremach witaminowych, pły­nach do włosów. Witaminę B, zawierają: kiełki pszenicy, ziarna pszenicy, ziem­niaki, buraki, sucha fasola, drożdże. Witamina B12 (cyjanokobalamina) Brak tej witaminy powojuje anemię. Witamina B12 (występują dwie po­dobne witaminy: B12 i B12b) współdziała z kwasem foliowym w procesie two­rzenia się krwi, działa antyalergicznie, jest substancją antagonistyczną wzglę­dem histaminy. Wskazania do stosowania: półpasiec, liszaj płaski, anemia. Witaminę B12 zawierają: algi, mech islandzki; z produktów zwie­rzęcych — wołowa wątroba i wołowe nerki.

Witamina BiS (kwas pangamowy) jest związkiem lipotropowym, ułatwia zużycie tlenu w tkankach, ma działanie odtruwające, łagodzi świąd skóry, opóźnia procesy starzenia. Wskazania do stosowania: świąd skóry, miażdżyca, astma, nie­wydolność naczyń wieńcowych. Witaminę B15 zawierają: nasiona dyni i słonecznika. Witamina Bc (kwas foliowy) Kwas foliowy jest związkiem niezbędnym dla człowieka. Jest koniecznym enzymem lub koenzymem do wytwarzania kwasów nukleinowych jąder ko­mórkowych. Kwas foliowy zawierają: mniszek lekarski, mech islandzki, szpi­nak, nać buraków, dynia, ziemniaki, kapusta, groszek zielony; z produktów zwierzęcych: wątroba wołowa. Witamina Ht (kwas paraaminobenzoesowy, PABA) Kwas paraaminobenzoesowy, składnik kwasu foliowego, jest syntetyzo­wany w przewodzie pokarmowym. Wskazania do stosowania: leczenie twardziny i liszaja rumie­niowatego, przy zapaleniu opryszczkowym skóry, zapaleniu skórnomięinlowym; przypisuje się jej zwalczanie przedwczesnego siwienia. Znosi działanie sulfonamidów.

Stosuje się jako lek hamujący działanie niektórych drobno­ustrojów. Witaminę Hi zawierają: otręby ryżowe, kiełki i ziarna psze­nicy; z produktów zwierzęcych — wątroba, mleko, jaja. Witamina H (biotyna) Witamina ta może być syntetyzowana przez florę bakteryjną jelit. Bio­tyna bierze udział w procesach enzymatycznych, w przemianie białkowej. Zwiększa syntezę cholesterolu. Rozpuszcza się w wodzie, nie rozpuszcza w spi­rytusie; odporna na działanie kwasów i zasad. Wskazania do stosowania: łojotok owłosionej skóry, zapalenie skóry połączone z łuszczeniem naskórka, trądzik, łuszczyca, czyraki. Witaminę H zawierają: owoce, zielone części roślin, groch, ka­lafiory, grube ziarna pszenicy, drożdże; z produktów zwierzęcych — mleko, wątroba, nerki. Kwas pantotenowy (zaliczany do witamin z grupy B) Zapobiega stanom zapalnym skóry, łysieniu. Wpływa na wytwarzanie hor­monów kory nadnerczy, na przyswajanie pokarmów w jelitach, regenerację tkanki. Jest wrażliwy na wysoką temperaturę, kwasy i alkalia, rozpuszcza się w wodzie. Wskazania do stosowania: stany zapalne, odmrożenia, półpasiec, oparzenia po napromieniowaniu, owrzodzenie goleni. Kwas pantotenowy zawierają: otręby ryżowe, groch świeży i suchy, kalafiory, ziemniaki, pomidory, pomarańcze, grejpfruty, poziomki, drożdże; z produktów zwierzęcych — mózg, wątroba, śledziona.

Cholina Cholina (zasada azotowa) jest strukturalnym składnikiem tkanek roślin­nych i zwierzęcych. Jest niezbędnym czynnikiem pokarmowym, może być syntetyzowana w ustroju człowieka (przynależność jej do witamin jest dy­skutowana). Wchodzi w skład fosfolipidów (nip. lecytyny) i neurohormonu ace­tylocholiny. Wskazania do stosowania: schorzenia naczyń krwionośnych i wątroby. Cholinę zawierają: bez czarny, kozieradka, tatarak, mniszek, żywokost, rumianek rzymski, głóg, jemioła, groch, fasola, kasza gryczana, żyto, pszenica; z produktów zwierzęcych — żółtko jaja, wątroba. Witamina F Witaminą F nazywamy nienasycone kwasy tłuszczowe (linolowy, linolenowy i arachidonowy), które biorą udział w przemianie tłuszczowej. Witami­na F gra rolę w prawidłowym tworzeniu się warstw nabłonka i kolagenu w tkance łącznej oraz w procesach regeneracji skóry. Witaminę F zawierają tłuszcze zwierzęce oraz nasiona lnu, słonecznika, kozieradki, soi, orzeszki ziemne.

Wskazania do stosowania: łuszczyca, łojotokowe zapalenie skó­ry, egzema, łojotok. Inozytol (inozyt, bios I, zaliczany do witamin z grupy B). Inozytol jest składnikiem tkanek człowieka. Brak inozytolu powoduje sta­ny zapalne skóry, wypadanie włosów i stłuszczenie wątroby. Podawany do­ustnie obniża poziom cholesterolu we krwi. Działa lipotropowo, ponieważ za­pobiega odkładaniu się cholesterolu w wątrobie. Syntetyzowany przez mikro­organizmy i rośliny. Wskazania do stosowania: schorzenia wątroby, miażdżyca. Inozyt zawierają: jemioła, rumian szlachetny, rumianek pospolity, liście orzecha włoskiego, jałowiec, maliny, ziarna zbóż. Związki flawonowe. Związki flawonowe są barwne, zawierają w swej cząsteczce układ flawonu. Znajdują się najczęściej w kwia­tach i liściach. Mają barwę żółtą.

Charakterystyczną cechą wszystkich związków flawonowych jest występowanie w ich cząsteczce tlenu, który wykazuje właściwości zasadowe. Poszczególne flawony różnią się od siebie stopniem utleniania w pierścieniu heterocyklicznym. Flawony przy redukcji prze­chodzą w antocyjany, a przy dalszej redukcji dają katechiny. Z punk­tu widzenia chemicznego związki flawonowe dzielą się na grupę flawonów (apigenina), flawonoli (kwercetyna, rutyna), flawononów (hesperydyna, eriodiktol), izoflawonów. Najczęściej spotykane w świe­cie roślinnym są flawonole i flawonony. Związki flawonowe występują prawię we wszystkich roślinach i mają postać glikozydów lub aglikonów rozpuszczalnych w soku komórkowym. Najczęściej spotykane cukry w tym związku to: glu­koza, ramoza, galaktoza, arabinoza. Związki flawonowe były pierwszymi pigmentami roślinnymi uży­wanymi do barwienia środków spożywczych i tkanin. Najbardziej znanymi flawonoidami są: rutyna, hesperydyna, kwercetyna. Działanie związków flawonowych na ustrój jest dość złożone.

Flawonoidy zwiększają odporność ścian kapilarów. Zmniejszają ich przepuszczalność, kruchość i łamliwość, przez co przywracają im elastyczność (kwercetyna, rutyna). Związki flawonowe dodatnio wpły­wają na pracę mięśnia sercowego (skurcze serca stają się wydatniej­sze), odtruwają w wypadku nadmiernego nagromadzenia kwasu mle­kowego w mięśniu sercowym oraz biorą udział w przemianie węglo­wodanowej mięśnia sercowego. Wywierają również korzystny wpływ w chorobie nadciśnieniowej. Ze względu na swój wpływ na naczynia włosowate flawonoidy działają przeciwzapalnie i przeciwalergicznie, zwłaszcza jeśli są po­dawane łącznie z witaminą C. Poza tym działają moczopędnie, opóź­niają rozwój miażdżycy (dzięki obniżaniu poziomu cholesterolu w oso­czu krwi).

Kwercetyna wykazuje działanie bakteriostatyczne, hamuje wzrost szeregu drobnoustrojów. Siła działania bakteriostatycznego uzależ­niona jest od struktury chemicznej związku oraz od rodzaju drobno­ustrojów. Wskazaniem do stosowania flawonoidów są: choroba nadciśnieniowa, zawał serca, dusznica bolesna, miażdżyca, cukrzyca, schorze­nia alergiczne (np. katar sienny), pokrzywka, wstrząs anafilaktyczny, odmrożenia. Bardzo ważną rolę spełniają związki flawonowe (podawane łącz­nie z witaminą C) przy regenerowaniu tkanek uszkodzonych na sku­tek nadmiernego naświetlania słońcem, lampą kwarcową czy promie­niami jonizującymi (np. przy nieumiejętnym obchodzeniu się z apa­raturą radiologiczną). Wchłonięty przez ustrój człowieka nadmiar promieni powoduje uwalnianie jonów tlenu z cząsteczek wody zawartej w komórkach i tkankach. Jony tlenu utleniają sąsiednie tkanki i w ten sposób uszkadzają je — prowadzi to do zahamowania czynności ważnych  życiowo enzymów komórkowych (denaturacja białek). Każdy rodzaj promieni może wywołać zaburzenia przemiany materii w zależności od wielkości wchłoniętej dawki.

Organizm ma ograniczoną zdolność regulacji i „naprawy” uszkodzonych komórek. Znaczne napromienio­wanie ustroju prowadzi do nieodwracalnych szkód. Niektóre związki czynne zawarte w roślinach stosowane doustnie (glikozydy flawonowe) oraz grupa katechin (garbniki katechinowe) mają właściwości łagodzenia objawów uszkodzeń tkanek wywołanych przez promienie nadfioletowe lub jonizujące. Neutralizują zjonizowany tlen, uszczelniają ścianki kapilarów, przez co zmniejszają ich łamliwość i przepuszczalność oraz hamują wystąpienie obrzęków i krwawych wybroczyn. Flawony mają również szczególną cechę, którą jest zdolność łą­czenia się z białkami komórek oraz z osoczem krwi. Powstałe w ten sposób związki białkowoflawonowe wywierają wpływ na przemianę oddechową komórek, spełniając w ten sposób określone funkcje fizjo­logiczne jako odrębny typ enzymów oddechowych — stają się nie­jako wymiennikami porażonych enzymów komórkowych.

Związki flawonowe mają również właściwości witamino podobne, np. w witaminie P obok różnych związków chemicznych występują hesperydyna i eriodiktol. Ze związków flawonowych najsilniejsze działanie wykazuje rutyna (która jest ramnozoglikozokwercetyną). Niektóre związki flawonowe rozpuszczają się w wodzie, inne zaś, np. rutyna, prawie się zupełnie w niej nie rozpuszczają, dlatego wy­ciągi alkoholowe działają skuteczniej. Rutynę zawiera kwiat gryki, bez czarny, świetlik lekarski, pączki topoli, pomidory, ziemniaki. Związki rutynopodobne zawiera również liść brzozy, owoc kasztana, ziele skrzypu oraz seler, pietruszka zielona i inne.

Garbniki. W roślinach garbniki występują w soku komórkowym lub gromadzą się w specjalnych komórkach liści, kory czy owoców. Znaczenie lecznicze ma grupa garbników hydrolizujących, tzw. tanoidów (galotaniny), będących estrami fenolokwasów z alkoholami, cukrami lub heterozydami, oraz garbniki katechinowe lub ich po­chodne. W świeżych roślinach i ich surowcach garbniki działają same przez się lub synergistycznie z innymi związkami zawartymi w zio­łach. Jako leki o działaniu miejscowym, ściągającym, wiążą się z gru­pami aminowymi białek, tworząc nierozpuszczalne w wodzie połą­czenia. W większych stężeniach wytrącają białko na powierzchni uszkodzonej skóry i błonie śluzowej, tworząc galaretowaty lub zbity skrzep utrudniający przenikanie wody i przez to pęcznienie komórek. Utworzona warstwa stanowi osłonę dla głębiej położonych tkanek. Garbniki działają miejscowo słabo znieczulająco, znoszą odruchy bólowe, jak pieczenie i swędzenie.

W niewielkich ilościach przenikają nieco głębiej do tkanek, gdzie obkurczają drobne naczynia krwionośne, uszczelniają ścianki kapilarów, unieczynniają histaminę, hamują ruchy leukocytów, działają więc przeciwzapalnie, przeciwprzesiąkowo i przeciwobrzękowo.Garbniki denaturują białka krwi, aglutynują krwinki i ułatwiają powstawanie skrzepów włóknikowych. Garbniki hamują przenikanie do głębszych warstw skóry i do krążenia trujących produktów rozpadu tkanek oraz hamują, np. w przewodzie pokarmowym, przenikanie w głąb toksyn zarówno po­chodzenia pokarmowego, jak i bakteryjnego. Garbniki rozpuszczalne w wodzie znajdują się w wielu surowcach roślinnych. Ze względu na swe działanie stanowią grupę leków uzu­pełniających w takich przypadkach, jak oparzenia, sączące egzemy, zranienia, opryszczka, przewlekłe krwawienia (np. dziąseł). Z surowców garbnikowych sporządza się napary, odwary lub na­lewki. Wyciągi z ziół zawierających garbniki stosowane są do przemywań i płukań w celach przeciwzapalnych i bakteriobójczych. Wyka­zują również działanie wirusobójcze. W kosmetyce stosuje się je do przemywań skóry po oczyszczeniu mechanicznym, przy łojotoku, trądziku, stanach zapalnych skóry. Używa się ich również w postaci kąpieli i okładów, np. przy odmro­żeniach, trądziku pospolitym. Wyciągi z ziół zawierające garbniki są również składnikami płynów do włosów, do twarzy, płynów przeciwpotowych oraz masek ziołowych. Zawartość garbnika w niektórych roślinach (w procentach) Galasy Dęby europejskie Kłącza wężownika Kłącza pięciornika Owoce głogu Związki krzemu.

W organizmie naszym znajdują się nieznaczne ilości związków krzemu. Najwięcej w skórze. Poza tym we krwi i trzustce. Szczególnie dużo związków krzemu ma tkanka łączna po­wstająca przy gojeniu się ran lub procesów zapalnych. Związki krzemu wywierają korzystny wpływ na ścianki naczyń krwionośnych, szczególnie kapilarów, zmniejszając ich przepuszczal­ność, przez co są środkiem przeciwprzesiąkowym i przeciwzapalnym. Z prądem krwi przenoszone są do różnych organów, zwłaszcza do skóry, wpływając na jej odporność i regenerację miejsc uszkodzonych. W roślinach znajdują się nierozpuszczalne w wodzie związki krze­mu, nagromadzone w błonach komórkowych, oraz rozpuszczalne (naj­prawdopodobniej krzemian potasu) — obecne w soku komórkowym. Zasadniczo w każdej roślinie znajduje się niewielka ilość związków krzemu, ale w niektórych jest ich szczególnie dużo (skrzyp). Rośliny takie dostarczają surowców krzemionkowych. Przekonano się, że za­warte w roślinach związki krzemu są skuteczniejsze od syntetycz­nych, dzięki synergistycznemu działaniu związków ubocznych, ta­kich jak flawony, witaminy, garbniki. Zioła z zawartością związków krzemu stosuje się przy wypadaniu włosów, kruchości paznokci, rozszerzonych naczyniach krwionośnych włosowatych, żylakach.

Związki śluzowe. Są to wielocząsteczkowe połączenia, w których znajdują się wielocukry, np. ramnoza, galaktoza i inne. Związki ślu­zowe zawierają witaminę C, lecytynę, substancje dezynfekujące (garbniki), powlekające, osłaniające, natłuszczające, zmiękczające, przeciwzapalne. W glonach morskich związki śluzowe są zestryfikowane kwasem siarkowym i tworzą sole wapniowe. W wodzie dają koloidalne roztwory, natomiast pod wpływem alkoholu ulegają wy­trąceniu. W kosmetyce stosuje się wodne wyciągi z roślin bogatych w związki śluzowe. Działanie związków śluzowych jest złożone (np. bakteriostatyczne, wykrztuśne itp.) na skutek obecności innych związków rozpuszczal­nych w wodzie. Działanie lecznicze .śluzów jest lokalne (tzn. ogranicza się do miej­sca zetknięcia z chorą tkanką), powlekają one chore miejsca i chro­nią je przed substancjami drażniącymi. Rośliny zawierające śluzy mają właściwości zachowywania ciepła, dlatego stosuje się je jako kataplazmy.

W kosmetyce związki śluzowe są wprowadzane do kremów dla cer wrażliwych i do środków do przemywań skóry przy cerach su­chych i wrażliwych. Stosuje się je też jako składnik masek, składnik płynów do pielęgnacji całego ciała oraz do płukania włosów su­chych. W lecznictwie związki śluzowe stosuje się jako leki osłania­jące w stanach nieżytowych przewodu pokarmowego oraz przy bie­gunkach. Główne ich działanie polega na mechanicznym przytwierdzaniu się do wewnętrznych ścianek jelit i tworzeniu warstwy ochronnej, zabezpieczającej przed szkodliwymi wpływami. Ma to znaczenie przy leczeniu wszelkich podrażnień, stanów zapalnych, owrzodzeń itd. w przewodzie pokarmowym. Dzięki temu, że śluzy utrudniają resorbcję innych substancji, na­wet łatwo wchłanianych, odgrywają one rolę buforów regulujących pH soków ustrojowych, zapobiegają samozatruciom toksynami wy­twarzanymi w trakcie zaburzeń trawiennych. Stosuje się je również jako płukanki przy zapaleniu jamy ustnej i górnych dróg oddechowych. Rośliny zawierające dużo związków śluzowych to prawoślaz, ślaz, nasiona lnu, kozieradki, kwiat lipy, żywokost; pigwa.